गल्लोगल्लीत संपादक, पण समाजाचे प्रश्न अनुत्तरित!

वार्ताहर ते संपादक : अनुभवाचा प्रवास कुठे हरवला?

दिव्य लोकतंत्र : डिजिटल युगात पत्रकारितेचा विस्तार झाला; पण त्याचबरोबर संपादक पदाची प्रतिष्ठा, पात्रता आणि जबाबदारी यांचा ऱ्हास होत आहे का? हा आत्मपरीक्षणाचा प्रश्न आहे.

एकेकाळी ‘संपादक’ हा शब्द उच्चारला, की डोळ्यांसमोर एक अभ्यासू, अनुभवी, निर्भीड आणि वैचारिकदृष्ट्या प्रगल्भ व्यक्तिमत्त्व उभे राहत असे. ज्याच्या लेखणीतून समाजाला दिशा मिळत असे, ज्याच्या विचारांतून व्यवस्थेला प्रश्न विचारले जात असत आणि ज्याच्या शब्दांना सत्ताधाऱ्यांपासून सामान्य माणसापर्यंत गांभीर्याने घेतले जात असे, त्या व्यक्तीला संपादक म्हटले जात होते. संपादक हे केवळ एखाद्या वृत्तपत्राचे किंवा नियतकालिकाचे प्रमुख नव्हते, तर ते समाजाच्या वैचारिक विश्वाचे दिशादर्शक होते.

मात्र, आज डिजिटल युगातील पत्रकारितेचे बदलते चित्र पाहिले, तर एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न समोर येतो. संपादक हे पद आता प्रतिष्ठेचे राहिले आहे की केवळ नावापुढे लावण्याचे एक बिरुद बनले आहे?

पोर्टल सुरू केले की संपादक होता येते?

आज इंटरनेटच्या माध्यमातून वृत्तवाहिनी, न्यूज पोर्टल, यूट्यूब चॅनेल किंवा सोशल मीडियावरील वृत्तमंच सुरू करणे पूर्वीच्या तुलनेत निश्चितच सोपे झाले आहे. तंत्रज्ञानाने माध्यमांची दारे सर्वांसाठी खुली केली आहेत. ही लोकशाहीच्या दृष्टीने सकारात्मक बाब आहे. नव्या पिढीला आपले विचार मांडण्याची, स्थानिक प्रश्नांना वाचा फोडण्याची आणि दुर्लक्षित विषय समाजासमोर आणण्याची संधी मिळाली आहे.

परंतु या संधीचा गैरसमज करून काही जणांनी पत्रकारितेच्या मूलभूत तत्त्वांकडेच पाठ फिरवली आहे.

एखादे न्यूज पोर्टल सुरू केले, त्यावर स्वतःचा फोटो लावला, नावापुढे ‘संपादक’ अशी पाटी जोडली आणि सोशल मीडियावर स्वतःची प्रसिद्धी सुरू केली, म्हणजे संपादक होण्याची पात्रता सिद्ध झाली, असा समज काही ठिकाणी रूढ होताना दिसतो.

पण प्रश्न असा आहे की, संपादक होण्यासाठी केवळ माध्यमाचे मालक असणे पुरेसे आहे का? बातमी लिहिणे, बातमीचे संपादन करणे, तथ्यांची पडताळणी करणे, कायदेशीर बाबी समजून घेणे, भाषेवर प्रभुत्व असणे, सामाजिक भान जपणे आणि पत्रकारितेच्या नैतिकतेचे पालन करणे या गोष्टींचे महत्त्व काय?

पोर्टलची मालकी ही व्यावसायिक भूमिका असू शकते; पण संपादकपद ही वैचारिक, बौद्धिक आणि नैतिक जबाबदारी आहे. या दोन्ही गोष्टींची गल्लत होणे, हीच आजच्या माध्यमविश्वातील एक मोठी शोकांतिका आहे.

वार्ताहर ते संपादक : अनुभवाचा प्रवास कुठे हरवला?

पत्रकारितेच्या पारंपरिक कार्यपद्धतीत वार्ताहर, प्रतिनिधी, उपसंपादक आणि संपादक अशा विविध भूमिका महत्त्वाच्या मानल्या जात. प्रत्येक भूमिकेची स्वतंत्र जबाबदारी होती. प्रत्यक्ष घटनास्थळी जाऊन बातमी गोळा करणे, माहितीची खातरजमा करणे, बातमीतील तथ्य आणि मत यांतील फरक ओळखणे, भाषेची अचूकता राखणे, बातमीचे महत्त्व ठरवणे आणि शेवटी ती वाचकांसमोर कशा स्वरूपात मांडायची, यासाठी अनुभव आणि अभ्यास आवश्यक असे.

या प्रवासात केवळ वर्षे मोजली जात नसत; तर चुका, शिकवण, निरीक्षण, वाचन, सामाजिक जाण आणि व्यावसायिक शिस्त यांतून व्यक्तिमत्त्व घडत असे.

अर्थात, प्रत्येक संपादकाने याच पदानुक्रमातून प्रवास केला पाहिजे, असा नियम नाही. नव्या पिढीतील अभ्यासू, कुशल आणि सक्षम व्यक्तीही उत्तम संपादक होऊ शकतात. पत्रकारितेतील औपचारिक पदवी किंवा दीर्घ अनुभव हाच गुणवत्तेचा एकमेव निकषही असू शकत नाही.

मात्र, अनुभव असो वा नसो, ज्ञान असो वा नसो, पत्रकारितेची जाण असो वा नसो, केवळ स्वतःला संपादक घोषित करून त्या पदाची प्रतिष्ठा मिळवता येत नाही.

संपादक होण्यासाठी पदाचा दावा पुरेसा नसतो; त्या पदाला न्याय देण्याची क्षमता सिद्ध करावी लागते.

पूर्वी संपादक दिसत नव्हते; त्यांचे लेखन बोलत होते!

पूर्वीच्या पत्रकारितेत संपादकाची ओळख केवळ त्याच्या चेहऱ्यामुळे किंवा प्रसिद्धीमुळे होत नसे. त्याची ओळख त्याच्या अग्रलेखातून, संपादकीय भूमिकेतून, अभ्यासपूर्ण विश्लेषणातून आणि सामाजिक प्रश्नांवरील निर्भीड मांडणीतून होत असे.

संपादकाचे महत्त्व त्याच्या नावाच्या मोठेपणात नव्हते, तर त्याच्या विचारांच्या खोलीत होते. तो किती वेळा छायाचित्र प्रसिद्ध करतो, किती लोकांसोबत उभा राहतो किंवा सोशल मीडियावर किती लोकप्रिय आहे, यापेक्षा तो समाजासमोर कोणते विचार ठेवतो, हा महत्त्वाचा प्रश्न होता.

आज मात्र काही ठिकाणी चित्र उलटे दिसते. बातमीपेक्षा बातमी देणाऱ्याची प्रसिद्धी मोठी, पत्रकारितेपेक्षा पदनामाचा गाजावाजा अधिक आणि आशयापेक्षा स्वतःची प्रतिमा उंचावण्याची धडपड अधिक जाणवते.

काही जणांच्या बाबतीत पत्रकारितेचे साधन हेच वैयक्तिक प्रसिद्धीचे साधन बनले आहे. सामाजिक कार्यक्रमांतील उपस्थिती, मान्यवरांसोबतची छायाचित्रे, स्वतःच्या पदाचा वारंवार उल्लेख आणि सोशल मीडियावरील दिखावा यांतून संपादकपदाची ओळख निर्माण करण्याचा प्रयत्न होतो.

मात्र, समाजाला छायाचित्रांपेक्षा सत्याची गरज आहे. घोषणांपेक्षा अभ्यासाची गरज आहे. पदनामांपेक्षा जबाबदार पत्रकारितेची गरज आहे.

संपादकाची खरी ओळख तो स्वतः काय म्हणतो यात नसते; तर त्याचे लेखन, त्याची भूमिका आणि त्याच्या कामाची गुणवत्ता काय सांगते, यात असते.

गल्लोगल्लीत संपादक, पण समाजाचे प्रश्न अनुत्तरित!

आज अनेक ठिकाणी पत्रकार आणि संपादक या पदनामांचा वापर इतक्या सहजपणे होताना दिसतो, की या पदांची मूळ प्रतिष्ठाच धूसर होण्याची भीती निर्माण झाली आहे. मात्र, या वास्तवाचे विश्लेषण करताना एक गोष्ट स्पष्ट ठेवली पाहिजे. पत्रकारिता केवळ मोठ्या शहरांत, वातानुकूलित कार्यालयांत किंवा नामांकित वृत्तपत्रांच्या इमारतींतच होत नाही.

गावातील एखादा तरुण पत्रकार स्थानिक पाणीप्रश्नासाठी लढत असेल, एखादी महिला पत्रकार अन्यायग्रस्तांचा आवाज बनत असेल किंवा एखादे छोटे डिजिटल पोर्टल दुर्लक्षित प्रश्न समाजासमोर आणत असेल, तर त्यांच्या कामाचे मूल्य कमी लेखता येणार नाही.

समस्या गल्लीगल्लीत पत्रकार दिसण्यात नाही. समस्या आहे ती पत्रकारितेच्या नावाखाली पत्रकारितेची जबाबदारी विसरण्यात.

समस्या छोटे पोर्टल सुरू करण्यात नाही. समस्या आहे ती बातमीची सत्यता तपासण्यापेक्षा सनसनाटी मथळ्यांना प्राधान्य देण्यात.

समस्या संपादकपद स्वीकारण्यात नाही. समस्या आहे ती त्या पदासाठी आवश्यक असलेली गुणवत्ता, विवेक, अभ्यास आणि नैतिकता बाजूला ठेवण्यात.

जेव्हा पत्रकारितेचा उपयोग केवळ स्वतःची ओळख वाढवण्यासाठी, दबाव निर्माण करण्यासाठी, वैयक्तिक हित साधण्यासाठी किंवा समाजात पदाचा धाक दाखवण्यासाठी केला जातो, तेव्हा पत्रकारितेच्या विश्वासार्हतेला धक्का बसतो.

अशा प्रवृत्तींचा निषेध करणे आवश्यक आहे; पण त्यासाठी प्रामाणिकपणे काम करणाऱ्या छोट्या माध्यमांना किंवा नव्या पत्रकारांना एकाच मापाने मोजणे योग्य नाही.

संपादक म्हणजे केवळ पद नाही, तर विवेकाची जबाबदारी!

संपादकाच्या हातात केवळ बातमी प्रकाशित करण्याचा अधिकार नसतो; त्या बातमीमुळे एखाद्या व्यक्तीची प्रतिष्ठा धोक्यात येऊ शकते, समाजात तणाव निर्माण होऊ शकतो किंवा एखाद्या अन्यायग्रस्ताला न्याय मिळवण्यासाठी मदत होऊ शकते, याची जाणीवही असावी लागते.

त्यामुळे संपादकाने काही मूलभूत तत्त्वे जपली पाहिजेत.

 सत्यनिष्ठा: कोणतीही बातमी प्रसिद्ध करण्यापूर्वी तिची सत्यता तपासणे.
निष्पक्षता: वैयक्तिक संबंध, राजकीय जवळीक किंवा आर्थिक हितसंबंध यांमुळे बातमीची दिशा बदलू न देणे.
भाषेची शुद्धता: तथ्यांना मुरड न घालता, जबाबदारीने आणि स्पष्टपणे मांडणी करणे.
कायदेशीर व नैतिक भान: बदनामी, गोपनीयता, न्यायप्रक्रिया आणि व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेशी संबंधित बाबींचे भान ठेवणे.
सामाजिक बांधिलकी: दुर्बल घटकांचे प्रश्न मांडताना संवेदनशीलता आणि सत्तेला प्रश्न विचारताना निर्भयता राखणे.
आत्मपरीक्षण: आपली चूक झाली, तर ती मान्य करून दुरुस्त करण्याची तयारी ठेवणे.

ही तत्त्वे पाळणारा संपादकच वाचकांचा विश्वास संपादन करू शकतो. कारण संपादकाची सर्वांत मोठी संपत्ती त्याचे कार्यालय, त्याचे पद किंवा त्याच्या माध्यमाचे नाव नसते; ती असते त्याची विश्वासार्हता.

पत्रकारितेचा वापर प्रतिष्ठेसाठी की प्रतिष्ठेचा वापर पत्रकारितेसाठी?

हा आजच्या माध्यमविश्वाने स्वतःला विचारण्याचा सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

पत्रकारिता ही समाजातील विसंगती उघड करण्यासाठी, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यासाठी आणि लोकशाहीला बळकट करण्यासाठी असते. मात्र, पत्रकारितेच्या नावाखाली स्वतःचे महत्त्व वाढवणे, बातमीच्या माध्यमातून वैयक्तिक संबंधांचे प्रदर्शन करणे किंवा पदनामाच्या आधारे समाजात विशेष वागणूक मिळवण्याचा प्रयत्न करणे, या गोष्टी पत्रकारितेच्या मूळ उद्देशालाच हरताळ फासतात.

एखाद्या व्यक्तीने स्वतःला संपादक म्हटले म्हणून समाजाने त्याला संपादक म्हणून स्वीकारावे, अशी सक्ती नाही. समाजाला प्रश्न विचारण्याचा अधिकार आहे. तुमचे लेखन कुठे आहे? तुमची संपादकीय भूमिका काय आहे? तुम्ही किती तथ्याधारित बातम्या दिल्या? चुकीच्या बातम्या प्रसिद्ध झाल्यास त्यांची दुरुस्ती करण्याची तुमची तयारी आहे का? तुमच्या कामातून समाजाला नेमका काय फायदा झाला?

हे प्रश्न व्यक्तीचा अपमान करण्यासाठी नाहीत; तर पत्रकारितेतील पदांना त्यांच्या कामाशी जोडण्यासाठी आहेत.

कारण पदनामाने प्रतिष्ठा मिळत नाही; प्रतिष्ठेला पात्र ठरणाऱ्या कामातून पदनामाला अर्थ प्राप्त होतो.

शेवटी, संपादकपदाचा सन्मान वाचवायचा असेल तर…

आजच्या डिजिटल युगात प्रत्येकाला माध्यम सुरू करण्याचा, आपले विचार मांडण्याचा आणि पत्रकारितेत नवे प्रयोग करण्याचा अधिकार आहे. या स्वातंत्र्याचे स्वागतच केले पाहिजे. मात्र, स्वातंत्र्यासोबत जबाबदारीही आली पाहिजे.

माध्यमांची संख्या वाढणे ही प्रगती असू शकते; पण त्याच प्रमाणात सत्यनिष्ठा, विश्वासार्हता आणि गुणवत्ताही वाढली पाहिजे. अन्यथा माहितीचा विस्तार होईल, पण विश्वासाचा ऱ्हास होईल.

संपादकपदाची प्रतिष्ठा टिकवण्यासाठी कोणाला या क्षेत्रातून हाकलण्याची गरज नाही; तर या क्षेत्रात गुणवत्ता, अभ्यास, नैतिकता आणि उत्तरदायित्व यांना प्राधान्य देण्याची गरज आहे. पत्रकारितेच्या संस्थांनी स्वतःची व्यावसायिक मानके जपली पाहिजेत, वाचकांनी माध्यमांच्या विश्वासार्हतेची चिकित्सा केली पाहिजे आणि पत्रकारांनीही आपल्या कामाचे प्रामाणिक मूल्यमापन केले पाहिजे.

कारण संपादक होणे म्हणजे केवळ स्वतःचे नाव मोठ्या अक्षरांत छापणे नव्हे. संपादक होणे म्हणजे समाजासमोर सत्य मांडण्याची हिंमत, चूक मान्य करण्याची प्रामाणिकता आणि शब्दांच्या परिणामांची जबाबदारी स्वीकारण्याची तयारी.

आज संपादकांची संख्या वाढत असेल, तर त्यात गैर काहीच नाही. पण संपादकपदाची प्रतिष्ठा कमी होत असेल, तर तो संपूर्ण पत्रकारितेसाठी चिंतेचा विषय आहे.

आणि म्हणूनच आज ठामपणे सांगण्याची वेळ आली आहे की, संपादकाची ओळख त्याच्या नावापुढील पदवीने नव्हे, तर त्याच्या लेखणीतील प्रामाणिकपणाने झाली पाहिजे. त्याच्या माध्यमाच्या मालकीने नव्हे, तर त्याच्या पत्रकारितेच्या गुणवत्तेने झाली पाहिजे. आणि त्याच्या प्रसिद्धीने नव्हे, तर समाजाने त्याच्यावर ठेवलेल्या विश्वासाने झाली पाहिजे.

अन्यथा, संपादक हे पद प्रतिष्ठेचे प्रतीक न राहता केवळ दिखाव्याचे बिरुद बनेल; आणि पत्रकारिता ही लोकशाहीचा चौथा स्तंभ न राहता वैयक्तिक प्रसिद्धीचा फलक बनण्याचा धोका वाढेल.

संपादकपदाची थट्टा थांबवायची असेल, तर सर्वप्रथम संपादक म्हणवून घेणाऱ्यांनी स्वतःच्या कामाचा आरसा स्वतःसमोर धरला पाहिजे. कारण पद मोठे असते म्हणून व्यक्ती मोठी होत नाही; व्यक्तीच्या कर्तृत्वामुळेच पद मोठे ठरते!